Edukativni materijali koji se oslanjaju na jezik grafičke novele i njihova upotreba u nastavi

Grafičke novele mogu da se posmatraju kao priče ispričane u slikama tj. pisane i ilustrovane u stilu stripa. Iako su grafičke novele pojava relativno novijeg datuma, ovakav način literarnog i slikovnog pripovedanja se koristi u različitim oblicima beć vekovima, kao npr. crteži na zidovima pećina, egipatski hijeroglifi ili srednjovekovne tepiserije poput one čuvene iz Bajea.

Termin ”grafička novela” prvi je upotrebio Ričard Kajl (Richard Kyle) u eseju objavljenom novembra 1964 u strip publikaciji Kapa-alfa (Capa-Alpha), ali se izraz ustalio tek krajem sedamdesetih godina. Od 2001. godine ”grafička novela” se koristi kao jedna od standardnih kategorija u informacijskom kodeksu u izdavaštvu.

Prvom grafičkom novelom mnogi smatraju publikaciju ”Avanture Ovadija Oldbaha” švajcarskog karikaturiste Rudolfa Topfera (Rodolphe Töpffer) objavljenu još 1828. godine. Strip je postao veoma popularan dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka, a pravu ”eksploziju” popularnosti izazvalo je prvo izdanje o Supermenu koje se pojavilo 1938. godine. Široj publici je manje poznato da je Supermen kreiran od strane dvojice američkih studenata jevrejskog porekla kao odgovor na nacistički koncept o arijevskom nemačkom ”superčoveku” (Übermensch). Zato je Supermen kojeg kreiraju Džo Šuster (Joe Schuster) i Džeri Zigel (Jerry Siegel) nepobedivi heroj koji voli sve ljude bez obzira na njihovo poreklo, a svoj život posvećuje odbrani pravde i demokratije. Na taj način je ovaj strip imao i dimenziju socijalno-političkog angažmana, pa i određenu edukativnu ulogu u širenju svesti o zlu nacizma.

Iako je grafička novela već odavno priznata kao umetnički izraz (strip se naziva i ”deveta umetnost”) pojedini roditelji, nastavnici i pedagozi smatraju da grafičke novele svojim sadržajem nisu primerene mladima. Ali, baš kao što je slučaj i sa drugim savremenim oblicima naracije kao što su npr. animacija i film, i u svetu grafičke novele ima visokokvalitetnih umetničkih dometa, kao i masovno produciranih izdanja niskog kvaliteta. Odbacivanje grafičke novele kao ”neprimerene” samo zbog njenog formata – narativnog jezika baziranog na ilustracijama, zapravo je posledica predrasuda.

Aleksandar Todosijević
nastavnik istorije

1. Kako grafičke novele promovišu pismenosti?

Motivacija

Grafičke novele snažno privlače i motivišu decu da čitaju. Školski bibliotekari i edukatori su primetili izuzetan uspeh u radu sa decom putem grafičkih novela, navodeći posebno njihovi popularnost kod „nevoljnih“ čitalaca, kao grupe koju je tradicionalno teško da motivišu da zavole literaturu. U isto vreme, grafičke novele sa kompleksnim zapletom i narativnom strukturom mogu da zadovolje i napredne čitaoce. Primena grafičkih novela u nastavi jedna je od metoda pomoću kojih možemo dopreti do učenika koji su „nevoljni čitaoci“, odnosno koji teško savladavaju tradicionalni tekst. Grafičke novele mogu da imaju značajnu primenu u radu sa decom sa posebnim potrebama, u cilju obogaćivanja jezika i osposobljavanja da savladaju čitanje kroz kombinaciju kratkog teksta i slikovnog sadržaja.

2. Da li su grafičke novele „prave knjige“?

Da li su grafičke novele „literatura“? Da li se čitanje grafičke novele može računati kao „pravo čitanje“?

Prevazilaženje predrasuda

Već smo pomenuli da pojedini roditelji i nastavnici smatraju da grafičke novele nisu „vrsta literature pogodna za čitanje“, koja bi pomogla mladima da izrastu kao čitaoci i obogate kulturu izražavanja. Ustaljeno je verovanja da stripovi vrše loš uticaj na mlade i da podrivaju jezičku kulturu. Međutim, bibliotekari i pedagozi u radu sa mladima sve više prepoznaju kvalitetne grafičke novele kao jednu od metoda „pričanja priča“ u cilju motivisanja dece koja ne vole da se „druže“ sa knjigom da postanu čitaoci. Na taj način se podstiče sticanje čitalačkih navika kod mladih.

Ideja da su grafičke novele previše pojednostavljene priče je zastarela. Kvalitetne grafičke novele dostupne današnjim čitaocima su takav materijal koji zahteva čitalačke veštine razumevanja sadržaja u istoj meri kao tradicionalna proza. One zahtevaju od čitaoca da budu aktivno uključeni u proces dekodiranja sadržaja i da razumeju narativnu strukturu, metafore i simboliku. Upotrebom vizuelnih sadržaja kroz pripovedanje, tj. intertekstualnost, čitanje grafičkih novela može pomoći studentima da razviju čitalačke veštine potrebne da razumeju izazovna dela, uključujući i književne klasike.

Da li grafičke novele imaju svoje mesto u nastavnom planu i programu (kurikulumu) nastave istorije?

Mnogi učitelji i pedagozi su uočili veliki uspeh u postignućima kod dece kada su integrisali grafičke novele u nastavu, posebno u oblasti engleskog jezika, srpskog jezika i umetnosti. Otkrili su da grafičke novele mogu biti korisni alati koji pomažu učenicima da kritički analiziraju pojedine aspekte jezika, književnosti i umetnosti. Grafičke novele kombinuju pisani narativ i slike na jedinstven način, u stanju su da ispričaju priču kroz dijalog ili da pruže informaciju, objasne pojam ili izazovu emociju putem smenjivanja slika.

Grafičke novele traže svoj put da uđu u škole. Istorijske grafičke novele predstavljaju veliku mogućnost da učenicima približe prošlost i osavremene tradicionalnu nastavu istorije. Bogatstvo narativne strukture i slojevitost sadržaja su jedan od načina da pomognu učenicima da razumeju kompleksnost pojedinih pojava i procesa u istoriji. Rad sa učenicima putem grafičkih novela pomaže im da razumeju neke od najvećih izazova istoriografije, naročito osetljivih i kontraverznih pitanja kao što su: zločini genocida, Holokaust, terorizam i sl. Analizom grafičkih novela produbljujemo razumevanje pojednih složenih istorijskih procesa u odnosu na tradicionalan način nastave koji se zasniva na pukoj interpretaciji sadržaja. Učenje putem igre (gejmifikacija) jeste danas jedan od najvećih pedagoških izazova.

Nastavnici mogu da koriste široku lepezu metoda korišćenja grafičkih novela u nastavi:

  1. strip kao ilustracija – analiza vizuelnih izvora znanja;
  2. strip kao izvor informacije – jedan od oblika savladavanja novog gradiva;
  3. strip kao osnova za pokretanje razgovora i diskusije sa učenicima;
  4. samostalna izrada stripova – putem primene IKT-a (internet servisa ili digitalnih alata) učenici prave svoje vizuelne priče.

3. Neke od najboljih grafičkih novela pogodnih za upotrebu u nastavi

Maus

Maus je priča Arta Špigelmana o životu njegovih roditelja, Jevreja, u okupiranoj Poljskoj tokom Drugog svetskog rata. Ovo delo na alegorijski način opisuje osetljiva pitanja Holokausta, gde su Jevreji prikazani kao miševi, a nacisti kao mačke. Obrađena su sva važna pitanja Holokausta od antisemitizma do zloglasnog logora Aušvic. „Maus“ je jedini strip dobitnik Pulicerove nagrade.

Persepolis

Persepolis je grafiča novela Marđan Satrapi koja opisuje Islamsku revoluciju u Iranu kroz oči deteta. To je zapravo autobiografska priča o odrastanju u Iranu koja se prepliće sa revolucionarnim i političkim temama. Persepolis je postala bestseler u SAD, a animirana adaptacija nominovana je za Oskara i nagrađena Zlatnom palmom na Kanskom festivalu.