Hronologija Holokausta u Srbiji pod nemačkom okupacijom

Okupacija, otpor, stradanje i Holokaust

dr Milan Koljanin
istoričar

Pristupanje Trojnom paktu

Jugoslovenska vlada potpisala pristupanje Trojnom paktu.

Vojni puč u Beogradu

Vojni puč u Beogradu i obrazovanje vlade generala Dušana Simovića.
Hitler donosi odluku da se Jugoslavija bezobzirno vojnički porazi i uništi kao država uz pomoć suseda i unutrašnjih neprijatelja.

Napad nacističke Nemačke i njenih saveznika na Jugoslaviju

Napad nacističke Nemačke i njenih saveznika na Jugoslaviju otpočeo je razornim bombardovanjem Beograda sa više stotina aviona. U toku bombardovanja 6., 7., 11. i 12. aprila ubijeno je preko 2.000 stanovnika i uništen veliki broj zgrada i kulturnih objekata.

Proglašenje Nezavisne Države Hrvatske

Proglašenje Nezavisne Države Hrvatske u Zagrebu uporedo sa ulaskom nemačkih vojnih jedinica.

Nemačke jedinice u Beogradu

Prve nemačke jedinice su ušle u Beograd; Početak pljački radnji i stanova od nemačkih vojnika i folksdojčera. Na meti je posebno jevrejska imovina.

Formiranje vojne komande

Formiranje Oblasne vojne komande 599 za Beograd (Feldkommandantur 599) na čelu sa komandantom pukovnikom Ernst-Moric von Kaisenbergom (Ernst-Moritz von Kaisenberg). Formiranje Operativne grupe Policije bezbednosti i Službe bezbednosti (Einsatzgruppe Sipo-SD (Einsatzgruppe Sipo)) na čelu sa SS-pukovnikom Vilhelmom Fuksom (Wilhelm Fuchs): uspostavljanje Operativne komande Policije bezbednosti i Službe bezbednosti,na čelu sa SS-majorom Karlom Krausom. Najvažnija policijska služba u okviru obe komande je bio četvrti odsek (Gestapo). U okviru Gestapoa formiran je referat za Jevreje, kojim je rukovodio SS-poručnik Fric Štrake (Fritz Stracke).

Početak registracije Jevreja

Proglas šefa Operativne grupe policije kojim se Jevrejima pod pretnjom smrti naređuje da se 19.aprila jave u Požarnoj komandi na Tašmajdanu. Time je počelo registrovanje i obeležavanje Jevreja žutim trakama oko rukava.

Kapitulacija Jugoslovenske vojske

Potpisivanje bezuslovne kapitulacije Jugoslovenske vojske.

Početak prisilnog rada Jevreja

Početak prisilnog rada Jevreja na čišćenju ruševina i otkopavanju leševa poginulih u bombardovanju. Otpuštanje Jevreja iz javnih službi.

Obrazovanje nemačke vojne uprave u Srbiji

Obrazovanje nemačke vojne uprave u Srbiji (obuhvata veći deo Srbije sa severnim Kosovom i Banatom).

Dragomir-Dragi Jovanović imenovan za izvanrednog komesara Beograda

Dragomir-Dragi Jovanović imenovan za izvanrednog komesara Beograda. Početak obnove rada beogradske policije.

Vojna komanda i dogovor Italije i Nemačke

General Helmut Ferster (Helmuth Foerster) preuzeo dužnost Vojnoupravnog komandanta Srbije. Na čelu Upravnog štaba je Harald Turner. Na čelu Vojnog štaba je pukovnik Gravenhorst. Dogovor Nemačke i Italije u Beču o podeli jugoslovenske državne teritorije.

Antijevrejske mere: snabdevanje vodom i kupovanje robe

Naredba vojnog komandanta Beograda Von Kaisenberga da svi Jevreji u Beogradu mogu kupovati samo posle 10.30 časova, da mogu na javnim česmama da se snabdeju vodom tek posle ostalih građana “arijevaca” i zabranjuje se svim trgovcima da ispod ruke prodaju robu Jevrejima. Za prekršaje je predviđena novčana kazna, zatvor ili slanje u u koncentracioni logor.

Antijevrejske mere: zabrana vožnje tramvajima

Na tramvajima su istaknuti natpisi da je Jevrejima zabranjena vožnja.

Antijevrejske mere: poziv za registrovanje

Poziv Jevrejima da se jave na Kalemegdanu radi registrovanja.

Kolaboracionistička uprava u Srbiji

Formiranje Saveta komesara, prve kolaboracionističke uprave u Srbiji, na čelu sa Milanom Aćimovićem koji je bio i na čelu Ministarstva unutrašnjih poslova.

Formiranje srpske žandarmerije

Formiranje Komande žandarmerije, pod kojom je do kraja maja bilo oko 3.000 žandarma

Kolaboracionistička vlast u Beogradu

Naredbom Milana Aćimovića obrazovana je Uprava grada Beograd na čelu sa Dragim Jovanovićem kao glavna srpska upravna i policijska vlast u Beogradu. Njen najvažniji policijski organ je bilo Odeljenje Specijalne policije čiji sedmi odsek je bio zadužen za sprovođenje mera protiv Jevreja i Cigana (Roma). Na čelu je bio policijski komesar Jovan Nikolić.

Novo Vreme

Počeo da izlazi glavni dnevni list “Novo Vreme”.

Antijevrejske mere: zabrana upotrebe telefona

Naređenje nemačke Oblasne vojne komande da Jevreji ne smeju posedovati telefone i služiti se njima.

Antijevrejske mere: zabrana posedovanja foto aparata i frižidera

Naređenje Upravnika grada Beograda da Jevreji ne smeju posedovati foto-aparate i frižidere.

Antijevrejske mere: Objavljivanje “Naredbe koja se odnosi na Jevreje i Cigane”

Objavljivanje “Naredbe koja se odnosi na Jevreje i Cigane” u Listu uredaba Vojnog zapovednika u Srbiji. Kodifikovane su sve dotadašnje antijevrejske mere. Postavljeni komesari koji ”upravljaju” jevrejskim preduzećima i radnjama. Iste mere se odnose i na Rome.

Eksplozija u Smederevu

Velika eksplozija lagerovane municije u Smederevu. Uništen je veći deo grada sa preko 2.000 žrtava.

Napad Nemačke na Sovjetski Savez

Napad Nemačke i njenih saveznika i satelita na Sovjetski Savez. Početak masovnog i sistematskog ubijanja Jevreja. Masovna hapšenja pripadnika Komunističke partije Jugoslavije i njihovih simpatizera. Sastanak Politbiroa Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije u Beogradu, koji je izdao proglas “Uništavajmo neprijatelja” sa pozivom na otpor okupaciji. Stvaranje komunističkih udarnih grupa po gradovima.

Otpor: formiranje Valjevskog partizanskog odreda

Formiranje Valjevskog partizanskog odreda

Otpor: diverzija na pruzi Niš-Leskovac

Diverzija na pruzi Niš-Leskovac.

Otpor: odluka o podizanju ustanka

Sastanak Politbiroa CK KPJ i donošenje odluke o podizanju opšteg ustanka u Jugoslaviji; slanje delegate u pojedine krajeve sa uputstvom za dizanje ustanka. Akcija presecanja glavnog voda Radio-stanice Beograd.

Streljanje 13 “komunista i Jevreja”

Oglas o streljanju 13 “komunista i Jevreja”. Sve jača antijevrejska propaganda i optuživanje Jevreja da su vođe i finansijeri “bandi”.

Otpor: prva oružana akcija partizana

Prva oružana akcija partizana: ubistvo dvojice žandarma u Beloj Crkvi.

Logor Banjica

Internirana prva grupa zatočenika u novoformiranom logoru u kasarni na Banjici - Koncentracioni logor Beograd/Anhaltelager Dedinje (Anhaltelager Dedinje). Logor je pod nemačkom komandom imao dva dela: veći za nemačke i manji za zatvorenike srpskih kvislinških vlasti. Upravnik srpskog dela logora bio je Svetozar Vujković. Logor postaje rezervoar talaca za sve masovnija streljanja.

Otpor: akcija paljenja novina

Akcija paljenja novina kod Karađorđevog parka.

Otpor: akcija paljenja nemačkih vojnih vozila

Velika akcija paljenja nemačkih vojnih vozila u garažama u Mileševskoj i Grobljanskoj ulici. Za odmazdu streljano 17 rodoljuba.

Streljanje 16 “komunista i Jevreja”

Proglas o streljanju 16 “komunista i Jevreja” zbog sabotaža u Beogradu.

Logor u Šapcu

Interniranje oko 1.100 Jevreja, izbeglica iz Srednje Evrope (Kladovski transport) u logoru u Šapcu (Pionirske barake na reci Savi).

Jevreji i Romi kao taoci

Naređenje Haralda Turnera, šefa Upravnog štaba Vojnog zapovednika Srbije, oblasnim i sreskim vojnim komadama da kao taoce za odmazde treba prvenstveno uzimati Jevreje i Rome.

Otpor: paljenje nemačkih vojnih vozila

Nekoliko paljevina nemačkih vojnih vozila u Beogradu i drugih vojnih objekata.

Otpor: akcija paljenja novina

Simultana akcija paljenja novina u raznim delovima Beograda.

Jačanje represije prema stanovništvu Beograda

Jačanje represije prema stanovništvu Beograda: produženje policijskog časa, za Jevreje još kraće od ostalog građanstva.
Streljanje 122 “komunista i Jevreja” zbog sabotaže na nemačkim vojnim vozilima.

Beograd da plati kaznu

Naređenje komandanta Beograda da grad zbog sabotaža plati kontribuciju od 10 miliona dinara.

Otpor: izlazi Bilten

Počeo da izlazi Bilten Glavnog štaba Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije

Uništeno selo Skela

Uništeno selo Skela.
Streljanje muških stanovnika i logoraša sa Banjice.

Obešeni rodoljubi na Terazijama

Streljanje zatim vešanje petorice rodoljuba na električne stubove na Terazijama.
Parada i zbor folksdojčerskih organizacija iz Beograda i Zemuna kod Tehničkog fakulteta.

Deportovanje Jevreja iz Banata u Beograd

Deportovanje Jevreja iz Banata u Beograd od 18. avgusta do 20. septembra.

Logor Topovske šupe

Formiranje logora za Jevreje u Topovskim šupama na Autokomandi u Beogradu.
Interniranje banatskih, zatim i beogradskih jevrejskih muškaraca.

Nedić na čelu “Vlade narodnog spasa”

Komandant Srbije imenovao “Vladu narodnog spasa” na čelu sa generalom Milanom Nedićem.

Otpor: oslobođenje Loznice

Udružene snage oba pokreta otpora, partizanskog i rojalističkog, oslobodile su Loznicu.

Streljanje 50 komunista

Streljanje 50 komunista zbog ubistva nemačkog vojnika u Beogradu.

Novi talas hapšenja

Naređenje Komandanta Srbije da se “pohapse svi aktivni oficiri i podoficiri, svi Jevreji i Cigani”.
Novi talas hapšenja i interniranja Jevreja u logor Topovske šupe, delom i u logor na Banjici.

Ustanak se rasplamsava

Odlazak Centralnog komiteta KPJ i komandanta Glavnog štaba partizanskih odreda Josipa Broza Tita iz Beograda na prostor zapadne Srbije.
Naređenje Adolfa Hitlera da se ustanak u Srbiji uguši najoštrijim sredstvima.
Naređenje Vrhovne komande nemačkih oružanih snaga da se u Srbiji strelja 100 “komunista” za poginulog i 50 za ranjenog nemačkog vojnika ili folkdojčera.

Streljanje 187 Jevreja

Streljanje 187 Jevreja iz logora na Banjici.

General Franc Beme imenovan da uguši ustanak

Imenovanje generala Franca Bemea (Franz Boehme) za Opunomoćenog komadanta u Srbiji sa zadatkom da uguši ustanak u Srbiji.

Četničko-partizanski napad na Šabac

Nauspeli četničko-partizanski napad na Šabac od 21. do 23. septembra.

Masovne odmazde nad stanovništvom

Prelazak nemačke 342. divizije iz Srema u Šabac i početak masovnog interniranja i streljanja stanovništva.

Streljanje 2200 talaca iz logora Topovske šupe i logora u Šapcu

Naređenje generala Bemea da se za poginulog 21 nemačkog vojnika obezbedi iz logora u Šapcu i Beogradu (Topovske šupe) 2.100 zatvorenika, prvenstveno Jevreja i komunista. Zbog smrti još jednog vojnika broj je povećan na 2.200.

Plan o velikom koncentracionom logoru

Naređenje o izgradnji velikog koncentracionog logora u Zasavici za interniranje ustanika, stanovnika sa ustaničkih područja i svih preostalih Jevreja i Roma.

Streljanja Jevreja iz logora Topovske šupe

9. i 11. oktobra: početak streljanja Jevreja iz logora Topovske šupe na putu Pančevo-Jabuka u južnom Banatu.

Novi talas hapšenja

Naređenje generala Bemea da se u celoj Srbiji pohapse kao taoci svi komunisti i sumnjivi, svi Jevreji i deo nacionalista i demokrata. Logor u Topovskim šupama je postao glavni rezervoar jevrejskih talaca za streljanja.

Deportovanje Jevreja iz Prištine

Deportovanje grupe iz Prištine u koncentracioni logor Bergen–Belsen.

Streljanje talaca iz logora u Šapcu

12. i 13. oktobra: streljanje talaca iz logora u Šapcu u Zasavici. Streljano 750 Jevreja iz Kladovskog transporta, 84 Roma, i nekoliko Srba.

Masovna streljanja u Kraljevu

U periodu od 15. do 20. oktobra, zbog gubitaka u borbi sa partizansko-četničkim jedinicama koje su opsedale Kraljevo, u gradu je streljano 2.194 talaca.

Streljanje “200 komunista i Jevreja” u Beogradu

Zbog napada na dvojicu nemačkih vojnika u Beogradu streljano je “200 komunista i Jevreja”.

Masovna streljanja u Kragujevcu

Zbog poginulih nemačkih vojnika u tri sela oko Kragujevca streljano 415 Srba. Streljanje nastavljeno narednih dana u Kragujevcu.

Masovna streljanja u Kragujevcu nastavljena

20. i 21. oktobra u Kragujevcu streljano 2.381 osoba, među njima i 37 Jevreja.

Otvaranje Antimasonske izložbe u Beogradu

Otvaranje Antimasonske izložbe u Beogradu - vrhunac antijevrejske propagandne kampanje.

Masovno streljanje Jevreja i Roma iz logora Topovske šupe

Masovno streljanje Jevreja i Roma iz logora u Topovskim šupama na stratištima u južnom Banatu, od 27. do 30. oktobra

Priprema logora na Beogradskom sajmištu

Naređenje generala Boehmea da se zbog poplave novi logor, umesto u Zasavici, uredi na Beogradskom sajmištu. Dobijanje saglasnost vlade Nezavisne Države Hrvatske da se logor uredi na Beogradskom sajmištu (područje grada Zemuna).

Početak sukoba partizanskog i rojalističkog pokreta otpora

Početak otvorenog sukoba partizanskog i rojalističkog pokreta otpora.

Streljanje 100 ”komunista i Jevreja”

Streljanje “100 komunista i Jevreja” zbog napada na nemačkog stražara.

Ofanziva nemačkih snaga

Ofanziva nemačkih snaga na partizansku slobodnu teritoriju u zapadnoj Srbiji.

Poraz partizanskih snaga i povlačenje

Poraz partizanskih snaga i povlačenje u italijansku okupacionu zonu.

Jevreji i Romi će biti prebačeni u koncentracioni logor na Sajmištu

Izveštaj generala Bemea da će svi Jevreji i Romi biti prebačeni “u koncentracioni logor kraj Zemuna” (Beogradsko sajmište).

Početak interniranja svih Jevreja u Jevrejski logor Zemun

Početak interniranja svih Jevreja iz Srbije, uglavnom žena i dece, u novoformirani Jevrejski logor Zemun (Judenlager Semlin -Judenlager Semlin)

Interniranje beogradskih Jevreja i Roma u logor na Sajmištu

Od 8. do 13. decembra: Interniranje beogradskih Jevreja u logor na Sajmištu.
Interniranje romskih žena i dece u istom logoru u posebnom paviljonu.

Jevreji iz logora Banjica prebačeni na Sajmište

Prebacivanje Jevrejki iz logora na Banjici u logor na Sajmištu.
Komesarska uprava jevrejskog kućnog i zemljišnog poseda iz Štaba Generalnog opunomoćenika za privredu u Srbiji Franca Nojhauzena (Franz Neuhausen), počela je procenu i prodaju jevrejske imovine.

Smrtna kazna onome ko pomaže Jevreje

Objavljivanje “Uredbe koja se odnosi na primanje na konak Jevreja”, kojom je pod pretnjom smrtne kazne zabranjeno primanje na konak ili sakrivanje Jevreja i naređena je predaja sve jevrejske imovine poverene na čuvanje.

Jevreji iz logora u Šapcu prebačeni na Sajmište

Iz logora u Šapcu u logor na Sajmištu upućeno je 312 jevrejskih žena i dece iz Kladovskog transporta i iz Šapca.

Jevreji iz logora u Nišu prebačeni na Sajmište

Deportovanje 282 jevrejskih žena i dece iz logora u Nišu u logor na Sajmištu.

Deportovanje Jevreja iz Kosovske Mitrovice na Sajmište

Deportovanje oko 500 Jevreja iz Kosovske Mitrovice (iz Novog Pazara, Sjenice i Kosovske Mitrovice) u logor na Sajmištu.

Odluka u Berlinu: sve Jevreje u Srbiji ubiti u Srbiji

Donošenje odluke u RSHA (Glavni bezbednosni ured Rajha - Reichssicherheitshauptamt) u Berlinu da se Jevreji iz Srbije ubiju u samoj Srbiji. Dolazak iz Berlina u Beograd kamiona-gasne komore (dušegupke) i dvojice SS-podoficira koji će njome da upravljaju.

Prve žrtve ”dušegupke” iz Jevrejske bolnice na Dorćolu

Od 19. do 22. marta: ubijanje 700-800 Jevreja (bolesnika, lekara, bolničkog osoblja i njihovih porodica) iz Jevrejske bolnice na Dorćolu. Prva upotreba ”dušegupke” - vozeći se specijalnim kamionom preuređenim u pokretnu gasnu komoru, žrtve su ugušene gasom na putu ka vojnom strelištu u Jajincima, gde su ih čekale pripremljene rake.

Puštanje preostalih Roma iz logora na Sajmištu

Krajem marta: puštanje preostalih Roma iz logora na Sajmištu. U međuvremenu najmanje 60 romskih zatočenika umrlo od zime, bolesti i gladi.

Početak ubijanja svih Jevreja u logoru Sajmište

Krajem marta - početkom aprila: Početak akcije ubijanja svih jevrejskih zatočenika logora na Sajmištu na putu između logora i strelišta u Jajincima gušenjem u ”dušegupci”.

Osnovan Biro za jevrejske stanove

Oblasna vojna komanda 599 je osnovala Biro za stanove (Wohnungsamt - Wohnungsamt) koji će dodeljivati jevrejske stanove.

Ubijanje poslednje grupe Jevreja iz logora

Ubijanje poslednje grupe Jevreja iz logora. Ukupno je ubijeno 6.320 jevrejskih zatočenika gušenjem u ”dušegupci” - kamionu mobilnoj gasnoj komori.

Memorandum Frica Rademahera: “jevrejsko pitanje u Srbiji više nije aktuelno”

Prema memorandumu Frica Rademahera (Fritz Rademacher) iz nemačkog ministarstva inostranih poslova “jevrejsko pitanje” u Srbiji više nije aktuelno.

Izveštaj Emanuela Šefera: više nema ”jevrejskog pitanja”

Izveštaj Emanuela Šefera (Emanuel Schaefer) generalu Valteru Kuntceu (Walter Kuntze) da u Srbiji više nema “jevrejskog pitanja”.

Streljanje preostalih Jevreja iz bolnica u Beogradu

2. i 3. jula: Odvođenje i streljanje Jevreja iz bolnica u Beogradu: 5 iz bolnice Beogradske trgovačke omladine i 17 iz Duševne bolnice u Beogradu.

Izveštaj Haralda Turnera: ”Srbija - jedina zemlja u kojoj je jevrejsko i cigansko pitanje rešeno”

Izveštaj Haralda Turnera (Harald Turner) generalu Aleksander Leru (Alexander Loehr) da je Srbija “jedina zemlja u kojoj je jevrejsko i cigansko pitanje rešeno”.

Streljanje preostalih Jevreja iz bolnice u Kovinu

Streljanje 11 jevrejskih bolesnika iz Duševne bolnice u Kovinu.

Uspostavljanje komande Prihvatnog logora Zemun

Uspostavljanje komande novog logora na Beogradskom sajmištu, Prihvatnog logora Zemun (Anhaltelager Semlin) od osoblja Gestapoa iz Beograda.

Početak rada Prihvatnog logora

Dolazak prve grupe zarobljenih partizana iz Čačka u Prihvatni logor Zemun, njih 117, a zatim novih velikih grupa iz logora u Srbiji i ustaškog logora Jasenovac. Zatočenici su zatim deportovani u logore u Norveškoj, Grčkoj, u koncentracione logore Mauthauzen, Aušvic, u radne logore u Boru i Trepči, na egzekucije u Jajince i razna mesta u Sremu. Od 1943. u logor su stizali i zatočenici iz Grčke i Albanije radi upućivanja u druge nemačke logore.

Transport Jevreja iz Splita

Dolazak grupe od 145 Jevreja iz Splita (86 muškaraca i 59 žena sa decom).

Sonderkommando 1005 - sakrivanje tragova zločina

Od novembra 1943 do marta 1944. posebna komanda Sonderkommando 1005 radi na uništavnju leševe ubijenih u Jajincima, sa ciljem sakrivanja tragova zločina.

Bombardovanje logora

Bombardovanje logora od angloameričke avijacije. Pogibija i ranjavanje nekoliko stotina zatočenika 16. i 17. aprila 1944.

Gestapo predaje Sajmište ustaškoj policiji

Gestapo je logor predao na upravu ustaškoj policiji.

Transporta 440 Jevreja sa Kosova i Metohije

Dolazak transporta iz Prištine sa 440 Jevreja sa Kosova i Metohije i jevrejskih izbeglica uhapšenih u Crnoj Gori.

Deportovanje grupe iz Prištine u koncentracioni logor Bergen–Belsen

Deportovanje grupe iz Prištine u koncentracioni logor Bergen–Belsen.

Oslobođenje Beograda

Oslobođenje Beograda od strane Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i Crvene armije.

Formiranje Anketne komisije za utvrđivanje zločina

Novembar 1944: formiranje Anketne komisije za utvrđivanje zločina u logoru na Sajmištu; ekshumacije leševa na Jevrejskom groblju u Zemunu i na Bežanijskom groblju.